Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân thông qua sự hài lòng của khách hàng Việt Nam: Nghiên cứu thực nghiệm tại khu vực Đông Nam Bộ

Nghiên cứu sinh
Nguyễn Xuân Khuê (Khóa: 1)
Ngành & Mã số
Quản trị kinh doanh (Mã số: 9340101)
Người hướng dẫn luận án tiến sĩ
1. PGS. TS. Đào Duy Huân
2. TS. Trần Thị Thùy
Cơ sở đào tạo
Trường Đại học Nam Cần Thơ

1. Tóm tắt nội dung luận án

Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân thông qua sự hài lòng của khách hàng Việt Nam: Nghiên cứu thực nghiệm tại khu vực Đông Nam Bộ.

Tính cấp thiết của đề tài: Bảo hiểm xe cơ giới là một trong những nghiệp vụ có doanh thu lớn nhất của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam, chiếm khoảng 23% doanh thu phí phi nhân thọ 9 tháng đầu năm 2025 và tăng 13,2% so với cùng kỳ. Cùng với đà tăng trưởng của thị trường ô tô (tổng dung lượng thị trường năm 2025 đạt 604.134 xe, tăng 22,2% so với năm 2024), cạnh tranh giữa các doanh nghiệp bảo hiểm ngày càng gay gắt, sản phẩm ngày càng tương đồng và rào cản chuyển đổi giảm dần trong bối cảnh chuyển đổi số. Vì vậy, duy trì khách hàng hiện hữu và nâng cao tỷ lệ tái tục hợp đồng đã trở thành mục tiêu chiến lược của doanh nghiệp bảo hiểm. Về lý thuyết, Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) được xây dựng chủ yếu để giải thích hành vi thực hiện lần đầu; phần lớn các nghiên cứu mới vận dụng riêng lẻ TPB hoặc Lý thuyết xác nhận kỳ vọng (ECT), chưa tích hợp đồng thời TPB, ECT và Lý thuyết nhận thức rủi ro; vai trò trung gian của sự hài lòng và vai trò điều tiết của nhận thức rủi ro trong quyết định tái tục bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân chưa được kiểm định đầy đủ tại Việt Nam. Trong khi đó, khu vực Đông Nam Bộ, nơi tập trung khoảng 1,95 triệu ô tô (khoảng 27% cả nước), có thu nhập cao và mức độ cạnh tranh lớn, vẫn thiếu các nghiên cứu thực nghiệm về hành vi tái tục hợp đồng bảo hiểm. Do đó, việc nghiên cứu đề tài là cần thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

Mục tiêu luận án hướng đến: (1) Xác định các nhân tố ảnh hưởng và thang đo các khái niệm trong mô hình nghiên cứu về sự hài lòng và ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân; (2) Kiểm định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến sự hài lòng và ý định tiếp tục mua, đồng thời kiểm định vai trò trung gian của sự hài lòng; (3) Kiểm định vai trò điều tiết của nhận thức rủi ro đối với mối quan hệ giữa sự hài lòng và ý định tiếp tục mua; (4) Kiểm định sự khác biệt của các mối quan hệ trong mô hình theo đặc điểm cá nhân của khách hàng (giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập, mục đích sử dụng xe) thông qua phân tích đa nhóm (MGA); (5) Đề xuất các hàm ý quản trị theo thứ tự ưu tiên dựa trên mức độ tác động của các nhân tố và kết quả phân tích tầm quan trọng – hiệu suất (IPMA).

Mô hình nghiên cứu: Dựa trên TPB (Ajzen, 1991) làm lý thuyết nền, kết hợp ECT (Oliver, 1980) và Lý thuyết nhận thức rủi ro (Bauer, 1960), mô hình đề xuất gồm 10 khái niệm và 19 giả thuyết (13 giả thuyết tác động trực tiếp, 5 giả thuyết trung gian và 1 giả thuyết điều tiết). Trong đó, Sự hài lòng thay thế vị trí của Thái độ trong TPB gốc và đóng vai trò biến trung gian; Nhóm tham khảo (đại diện chuẩn chủ quan) và Nhận thức kiểm soát hành vi tác động trực tiếp đến Ý định tiếp tục mua; năm nhân tố Cảm nhận chất lượng dịch vụ, Giá trị cảm nhận, Hình ảnh thương hiệu, Độ nhạy cảm về giá và Hiểu biết chủ quan tác động trực tiếp đến Ý định tiếp tục mua và gián tiếp thông qua Sự hài lòng; Nhận thức rủi ro là biến điều tiết mối quan hệ giữa Sự hài lòng và Ý định tiếp tục mua.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá. Nghiên cứu định tính gồm phỏng vấn sâu 16 chuyên gia (giảng viên, cán bộ quản lý nhà nước, lãnh đạo doanh nghiệp bảo hiểm), thảo luận nhóm chuyên sâu với 15 khách hàng và khảo sát thử bảng hỏi trên 15 khách hàng nhằm hiệu chỉnh mô hình và thang đo. Nghiên cứu định lượng gồm giai đoạn sơ bộ (n = 90) và giai đoạn chính thức với 1.035 khách hàng cá nhân đã tham gia bảo hiểm tự nguyện ô tô tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Tây Ninh, thu thập từ tháng 01 đến tháng 05/2025. Dữ liệu được xử lý bằng SPSS 20 và SmartPLS 4.0 với các bước: đánh giá mô hình đo lường, kiểm định mô hình cấu trúc, kiểm định tác động trung gian và điều tiết bằng kỹ thuật bootstrapping, phân tích đa nhóm (MGA) và phân tích IPMA. Mô hình giải thích 86,2% biến thiên của Ý định tiếp tục mua và 61,5% biến thiên của Sự hài lòng (R² hiệu chỉnh).

Kết quả chính: Các thang đo đạt độ tin cậy và độ giá trị (Cronbach's Alpha > 0,7; hệ số tải ngoài > 0,708; giá trị hội tụ và giá trị phân biệt theo tiêu chí HTMT, Fornell – Larcker đều đạt yêu cầu); toàn bộ 19/19 giả thuyết được chấp nhận. Nhận thức kiểm soát hành vi tác động mạnh nhất đến Ý định tiếp tục mua (β = 0,303), tiếp theo là Sự hài lòng (β = 0,281), Giá trị cảm nhận (β = 0,156), Hình ảnh thương hiệu (β = 0,131) và Nhóm tham khảo (β = 0,108). Hiểu biết chủ quan (β = 0,379) và Độ nhạy cảm về giá (β = 0,362) là hai nhân tố tác động mạnh nhất đến Sự hài lòng. Sự hài lòng đóng vai trò trung gian bổ sung (một phần) đối với năm nhân tố tiền đề, với tỷ lệ truyền dẫn (VAF) từ 15,7% đến 60,8%. Nhận thức rủi ro điều tiết âm mối quan hệ giữa Sự hài lòng và Ý định tiếp tục mua (β = −0,064; p < 0,001).

Đóng góp của luận án:

- Lý thuyết: Tích hợp TPB, ECT và Lý thuyết nhận thức rủi ro trong một mô hình thống nhất giải thích ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân; làm rõ vai trò trung gian của Sự hài lòng và vai trò điều tiết âm của Nhận thức rủi ro trong bối cảnh tái tục bảo hiểm tại Việt Nam.

- Phương pháp: Phát triển và kiểm định thang đo các khái niệm trong bối cảnh bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân; kết hợp PLS-SEM với kiểm định trung gian (VAF), kiểm định điều tiết, phân tích đa nhóm (MGA) và phân tích IPMA trên mẫu lớn (1.035 quan sát).

- Thực tiễn: Xác định thứ tự ưu tiên quản trị theo kết quả IPMA và đề xuất bảy nhóm hàm ý quản trị giúp doanh nghiệp bảo hiểm nâng cao sự hài lòng, giảm thiểu nhận thức rủi ro, cá nhân hóa dịch vụ theo phân khúc khách hàng và gia tăng tỷ lệ tái tục hợp đồng.

Nghiên cứu sinh đã công bố 03 bài báo liên quan đến sản phẩm luận án: 1) Nguyễn Xuân Khuê, Đào Duy Huân và Phạm Đình Hân (2024). Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện của khách hàng. Tạp chí Tài chính, Tháng 10/2024, 167–171; 2) Khue Xuan Nguyen, Duy Dao Huan and Han Pham Dinh (2025). Factors driving the intention to repurchase personal auto insurance in Vietnam: The role of satisfaction and perceived risk. Insurance Markets and Companies, 16(2), 67–84. doi:10.21511/ins.16(2).2025.06; 3) Nguyễn Xuân Khuê, Đào Duy Huân, Trần Thị Thùy và Phạm Đình Hân (2026). Các yếu tố thúc đẩy ý định mua lại bảo hiểm ô tô cá nhân: vai trò điều tiết của cảm nhận rủi ro. Tạp chí Nghiên cứu Tài chính Kế toán, Kỳ 1 tháng 5 (số 311), 162–166.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo: Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát tại khu vực Đông Nam Bộ và chỉ đối với chủ xe cá nhân, do đó khả năng khái quát kết quả cho toàn quốc và cho khách hàng tổ chức còn hạn chế. Phương pháp lấy mẫu thuận tiện có thể làm giảm tính đại diện của mẫu. Thiết kế cắt ngang và việc đo lường ý định thay vì hành vi tái tục thực tế hạn chế khả năng kết luận quan hệ nhân quả. Các nhân tố chính sách pháp luật và kinh tế vĩ mô chưa được đưa vào mô hình. Nghiên cứu tương lai sẽ mở rộng khảo sát sang các vùng khác (miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên) và nhóm khách hàng tổ chức; sử dụng phương pháp lấy mẫu xác suất, dữ liệu theo thời gian hoặc dữ liệu tái tục hợp đồng thực tế; bổ sung các nhân tố chính sách, kinh tế vĩ mô và mở rộng sang các loại hình bảo hiểm khác để so sánh.

2. Những kết quả mới của luận án

Đóng góp về mặt lý thuyết

Luận án đã tích hợp Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB), Lý thuyết xác nhận kỳ vọng (ECT) và Lý thuyết nhận thức rủi ro trong một mô hình thống nhất (10 khái niệm, 19 giả thuyết) để giải thích ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân. Điểm mới của mô hình là Sự hài lòng được đưa vào thay cho Thái độ trong bối cảnh tái tục, bởi đây là đánh giá tổng thể được hình thành từ trải nghiệm dịch vụ trước đó. Nhờ vậy, mô hình kết nối được quá trình hình thành ý định (TPB), quá trình đánh giá sau trải nghiệm (ECT) và điều kiện bất định của quyết định tái tục (nhận thức rủi ro), khắc phục hạn chế của TPB gốc vốn chủ yếu giải thích hành vi thực hiện lần đầu.

Luận án đã lượng hóa vai trò trung gian của Sự hài lòng. Kết quả xác định Sự hài lòng là trung gian bổ sung (một phần) đối với cả năm nhân tố tiền đề (Cảm nhận chất lượng dịch vụ, Giá trị cảm nhận, Hình ảnh thương hiệu, Độ nhạy cảm về giá và Hiểu biết chủ quan), với tỷ lệ tác động gián tiếp trên tổng tác động (VAF) từ 15,7% đến 60,8%. Độ nhạy cảm về giá (VAF = 60,8%) và Hiểu biết chủ quan (VAF = 57,0%) tác động đến ý định tiếp tục mua chủ yếu thông qua Sự hài lòng, trong khi Hình ảnh thương hiệu (18,1%), Cảm nhận chất lượng dịch vụ (17,2%) và Giá trị cảm nhận (15,7%) tác động chủ yếu theo con đường trực tiếp. Kết quả này làm rõ cơ chế truyền dẫn khác nhau của từng nhân tố đến quyết định tái tục.

Luận án đã kiểm định Nhận thức rủi ro với vai trò biến điều tiết âm trong mối quan hệ giữa Sự hài lòng và Ý định tiếp tục mua (β = −0,064; p < 0,001): khi nhận thức rủi ro của khách hàng tăng lên, mức độ chuyển hóa từ sự hài lòng sang ý định tiếp tục mua giảm xuống. Phát hiện này bổ sung cho các nghiên cứu trước vốn chủ yếu xem nhận thức rủi ro là biến độc lập tác động trực tiếp đến ý định mua, qua đó mở rộng hiểu biết về cách thức nhận thức rủi ro định hình lại quyết định tái tục bảo hiểm.

Luận án đã mở rộng mô hình nghiên cứu bằng cách kết hợp đồng thời các nhóm nhân tố thuộc doanh nghiệp (cảm nhận chất lượng dịch vụ, hình ảnh thương hiệu), sản phẩm (giá trị cảm nhận, độ nhạy cảm về giá) và khách hàng (hiểu biết chủ quan, nhóm tham khảo, nhận thức kiểm soát hành vi, nhận thức rủi ro); đồng thời phát triển và kiểm định thang đo các khái niệm trong bối cảnh bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân tại Việt Nam thông qua nghiên cứu định tính và hai giai đoạn nghiên cứu định lượng.

Bên cạnh đó, với dữ liệu từ 1.035 khách hàng tại khu vực Đông Nam Bộ, được phân tích bằng PLS-SEM kết hợp phân tích đa nhóm và phân tích IPMA, luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm về khả năng vận dụng các lý thuyết hành vi trong thị trường bảo hiểm phi nhân thọ của một nền kinh tế mới nổi. Mô hình giải thích 86,2% biến thiên của Ý định tiếp tục mua và 61,5% biến thiên của Sự hài lòng, cho thấy khả năng giải thích cao của khung lý thuyết tích hợp.

Đóng góp về mặt thực tiễn

Luận án đã xác định và lượng hóa mức độ tác động của các nhân tố đến ý định tiếp tục mua bảo hiểm tự nguyện ô tô cá nhân. Nhận thức kiểm soát hành vi là nhân tố có tác động trực tiếp mạnh nhất (β = 0,303; f² = 0,306), tiếp theo là Sự hài lòng (β = 0,281; f² = 0,198) và Nhóm tham khảo (β = 0,108). Đối với Sự hài lòng, Hiểu biết chủ quan (β = 0,379) và Độ nhạy cảm về giá (β = 0,362) là hai nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất. Kết quả này cho thấy doanh nghiệp bảo hiểm cần tập trung giảm rào cản trong quá trình mua và gia hạn hợp đồng, đồng thời nâng cao hiểu biết của khách hàng về sản phẩm và tính tương xứng giữa mức phí với quyền lợi.

Kết quả phân tích đa nhóm (MGA) cho thấy các mối quan hệ cốt lõi của mô hình có ý nghĩa ở mọi nhóm khách hàng, nhưng cường độ một số quan hệ có sự khác biệt. Cảm nhận chất lượng dịch vụ chỉ tác động có ý nghĩa đến Sự hài lòng ở nhóm nam (β = 0,061) và nhóm sử dụng xe kinh doanh dịch vụ (β = 0,081); Hiểu biết chủ quan chỉ tác động trực tiếp có ý nghĩa đến Ý định tiếp tục mua ở nhóm nam; tác động điều tiết âm của Nhận thức rủi ro mạnh hơn ở nhóm sử dụng xe gia đình (β = −0,092) so với nhóm kinh doanh dịch vụ (β = −0,048). Ngoài ra, tác động của Nhóm tham khảo nổi bật ở nhóm 36 – 45 tuổi (β = 0,156), Hình ảnh thương hiệu ở nhóm trên 45 tuổi (β = 0,166), Giá trị cảm nhận (β = 0,166) và Hình ảnh thương hiệu (β = 0,145) ở nhóm thu nhập trên 40 triệu đồng/tháng. Đây là cơ sở để doanh nghiệp phân khúc thị trường và cá nhân hóa sản phẩm,